۰۹
اسفند

گیوه دوزی ( کلاش بافی ، گیوه بافی )

مجموعه امیران و بانک جامع صنایع دستی ایران (IHCGI)Iran handicrafts General Information ارائه کننده مطالب آموزشی و مستندات هنری

گیوه بافی (گیوه ملکی)

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

از معروف ترین گیوه های ایران گیوه ملکی نام دارد. گیوه ای با رویه نفیس و گران قیمت که بیشتر در داخل خانه ها پوشیده می شده و هنوز نیز گاهی پوشیده می شود و به آن گیوه روفرشی هم مى گويند.

گیوه آجیده نوع گیوه تخت آجیده (ملکی)؛ مهمترین منطقه تولید این گیوه در قدیم شهر کرمانشاه بوده که این پایه افزار به گیوه کرمانشاهی ملکی معروف است .گیوه ای است کف تخت آن با نخ پرک آج خورده است و از استحکام زیادی برخوردار است در زمستان و تابستان و روی یخ و سنگ محکم به زمین می چسبد و در شرایط طبیعی منطقه و نوع فعالیت کوهستانی کارآیی دارد. زیره این تولید توسط سه کارگر زن تولید می گردد. یک نفر دور گیوه را می بافد کارگر دوم رویه گیوه را می بافد و کارگر سوم دم گیر یا شیرازه که از قسمت تکمیلی گیوه می باشد را می بافد. پس از تکمیل زیره، رویه آن توسط زنان و با سوزن چیده می‌شود این گیوه در قدیم در شهرهای تویسرکان و نهاوند که جز استان کرمانشاه بودند متدوال تر بود.

گیوه ملکی و اجزای آن

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

از انواع گیوه‌ها گیوه ملکی است که هنوز در شهر زرقان تولید می‌شود و نیز گفته می‌شود تا همین سالهای اخیر در روستای زفره تولید می‌شده‌است. گیوه ملکی از سه قسمت تشکیل شده است:

۱- رویه گیوه: چون مواد اولیه بافت آن پنبه می باشد لذا دارای طبیعتی خنک و نرم است رنگ این بافتنی همیشه سفید بوده است.بافتنی ای که از پنبه تهیه می‌شود که بسیار مستحکم و زیباست

۲-کناره یا حاشیه گیوه: این قسمت که بین رویه و کف گیوه قرار دارد و این دو را به هم محکم پیوند می دهد از جنس چرم ضخیم ساخته می شود. چرم گیوه از پوست حیوانات گوناگونی مانند گاو، گاومیش، و شتر و دیگر حیواناتی که دارای پوست ضخیم و محکم می باشد تهیه می شود.

۲- تخت یا کف گیوه: تخت گیوه به قسمت زیرین ان که با زمین تماس دارد گفته می شود. تخت گیوه که همان کف گیوه محسوب می‌شود از پارچه های محکم و به هم تنیده شده ساخته می شوند و از استقامت بالایی برخوردار است. رنگ تخت یا کف گیوه عمدتاً سیاه یا بنفش است گیوه‌های با این مشخصات به گیوه‌های ملکی شهرت دارند. نکته جالب در خلق گیوه ملکی این است که این نوع کفش شبیه هم ساخته شده و چپ و راست ندارد.

گیوه دوزی

برای شروع گیوه ‌دوزی اول باید کمری و دوری (بانه، چرم) را دوخت؛ دوری تسمه‌ای چرمی است که دورتادور تخت قرار می‌گیرد. برای دوختن کمری و دوری ابتدا با درفش سوراخی در دوری و تخت ایجاد می‌کنند و سپس با نخ و سوزن آن‌ها را می‌دوزند. پس از آن یک تکه چرم را که سه گوش بریده‌اند برای قسمت پشت پاشنهٔ پا به انتهای تخت می‌دوزند. گاهی برای زیبایی از چرم‌های رنگی روی آن دوباره دوزی می‌کنند. سپس قالب‌های چوبی را داخل تخت گذاشته و رویه را روی آن می‌کشند و شروع به دوختن رویه به دور تخت می‌کنند. سپس با مشته محکم روی گیوه می‌کوبند تا رویه شکل قالب را به خود گیرد.

جلوی قالب پوزهٔ باریک و پشت آن که خود متشکل از چند قالب مکعبی است، مستطیلی است که با اندازهٔ گیوه همخوانی دارد. بعد از دوختن کمری و رویه که با درفش (دروش) کوتاه تیغه گردی انجام می‌شود قسمت اضافهٔ دوری را به روی نوک گیوه بر می‌گردانند و با نخ و سوزن به رویه می‌دوزند چون این قسمت در برابر سنگ محکم‌تر است به سنگ بر یاد می‌شود همچنین قسمت اضافی در انتهای دوری را هم به پشت گیوه می‌دوزند. برای بریدن نخ یا چرم اضافه از شفره استفاده می‌کنند و برای تیز کردن کش کارد و شفره از سنگ‌های آهکی کف رودخانه‌ها استفاده می‌کنند.

فرایند تولید گیوه شامل سه بخش مهم و اساسی است:

مرحله  اول:

گیوه چینی یا رویه بافی است که اغلب از نخ هایی همچون ابریشم و نخ های تک لایه یا چند لایه پنبه ای بافته می شود.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

مرحله دوم

ساخت کف گیوه است که با توجه به مواد به كار رفته در کف، نوع و قیمت آن تغییر می کند.

مرحله سوم

توليد گيوه، مونتاژ رویه و تخته بر روی هم است که توسط استاد کاران گیوه دوز انجام می شود

گیوه تخت چرمی؛  این گیوه بتدریج جایگزین گیوه تخت آجیده شده و کف آن یک تکه از چرم گاومیش است که به اندازه پا در سایزهای مختلف آماده می‌شود و رویه آن همچون گیوه های دیگر سوزنی است.

گیوه تخت لاستیکی؛  از حدود نزدیک به 150 سال قبل به دلیل ارزانی و تخت محکم لاستیک از لاستیکهای فرسوده ماشین که برش داده می شد برای استفاده عشایر رونق پیدا کرد ولی به علت گرم بودن کف آن بافت این گیوه با این زیره کم کم از رونق افتاد و بیشترین استفاده آن در فصل زمستان و درمناطق روستایی است. ديگرى از گیوه است که رویه ای درشت باف دارد و خنک تر از دیگر گیوه ها به نظر می آید.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

در بهترین و مرغوب ترین نوع این پای افزار تکه پارچه های پنبه ای کهنه و غیرقابل مصرف به صورت رشته های دراز به عرض حدود یک سانتیمتر بریده شده و کنار هم قرار می گیرد و با چسب مخصوص به وسیله ابزاری که مشته نام دارد کوبیده می شود. این کار در سه لایه انجام می شود و پس از فشرده شدن به شکل کف گیوه در آمده و آماده استفاده می شود.

نوع دوم، گیوه هایی با کف چرم است که در ساخت آن از زائده هاى پوست گاو وحيوانات ديگر استفاده می کنند.

سومین نوع، ونازل ترين نوع محسوب مى شود گيوه‌هايى با کف لاستیکی است که امروزه به علت ارزانی، مصرف آن  میان گروه های کم در آمد رواج بیشتری دارد.  برای ساخت کف این گیوه عموما از لاستیک های غیر قابل مصرف اتومبیل ها استفاده می کنند .

در حال حاضر در بسیاری از نقاط از جمله آباده ، كازرون، بهبهان، دزفول ، مهريز، تفت و بخش هایی از استانهای اصفهان، چهارمحال و بختیاری، مركزی ، كرمانشاه ، کردستان و… انواع مختلف گیوه به عنوان یکی از صنایع دستی مهم این مناطق  تولید می شود.

در شهربروجرد هنوز بخشی از بازار که به تولید و عرضه نوعی گیوه نرم اختصاص دارد که به  بازار جوراب باف ها معروف است . گیوه خرم آبادی و گیوه کرمانشاهی هنوز نام هایی هستند که شنیده می شوند و گیوه قزوین همچنان شهرت دارد.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

کلاش بافی

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

در استان کرمانشاه بافت پنج نوع گیوه معمول است که شامل: گیوه زیرپارچه ای، گیوه تخت آجیده، گیوه تخت چرمی، گیوه تخت لاستیکی و گیوه رویه ابریشمی است.

کردها به زبان محلی ، به گیوه «کلاش» می‌گویند. هیچ ماده مصنوعی در ساخت گیوه محلی کردستان یا همان “کلاش” به‌کار نمی‌رود؛ کفه‌های آن را با پارچه‌های به‌هم فشرده درست می‌کنند. پارچه‌ها را به‌وسیله نرینگی گاو به‌هم منسجم می‌کنند و روی گیوه را هم با نخ می‌بافند. کلاش سال‌ها عمر می‌کند و سرانجام هم به طبیعت برمی‌گردد.

گیوه زیرپارچه ای؛  در پاوه و در بخش اورامانات گیوه کشی و تولید گیوه زیره پارچه ای رایج است و در روستاهای حجیج و نودشه که از مراکز قدیمی و مهم تولید این نوع گیوه می باشد ساخته می شود. کار گیوه کشی در دو مرحله کارگاهی و خانگی انجام می‌شود اعمال کارگاهی آن درمغازه ها و با ابزارهای گوناگون و همیشه بدست مردان انجام می گیرد و کلاً مربوط به تخت گیوه است و به علت اینکه ساختن زیر گیوه مستلزم نیروی زیاد و مهارت کافی می باشد و یک کار فنی و تخصصی و سنگین است فقط توسط مردان انجام می گیرد. عملیات خانگی بر روی رویه توسط زنان و مردان انجام شده و ابزار آن فقط یک سوزن است. همچنین نوعی گیوه به نام کلاشهورامی در اورامانات کرمانشاه توسط گیوه بافان هورامان با تکه های پارچه به هم دوخته شده با روده دام به هم بافته می شود.

بیش از 50 سال است که در شهر کرمانشاه گیوه رویه ابریشمی؛ معمول شده و در کنار نان برنجی جزء سوغاتی های کرمانشاه شناخته شده است، رویه آن از نخ ابریشمی الوان تهیه می‌شود و درحال حاضر به علت عدم ورود نخ ابریشم از خارج از کشور و هزینه بالای تهیه آن ویسکوز ، پرلون و نخ پلاستیکی جایگزین شده، این نوع گیوه بعنوان کفش خانگی و بیشتر زنانه است. نقشهای معروف آن ترمه، برگ بیدی، زربافت، توت فرنگی، پرچمی، نوری، پروانه، کوزه ای می باشد، رویه آن توسط قلاب بر روی کفه بافته می شود.