۰۷
اسفند

تکه دوزی

در اینجا خلاصه ای از مطالب گرداوری شده توسط هلدینگ امیران در خصوص این هنر خاص در اختیار هنرمندان صنایع دستی قرار خواهد گرفت.

تکه دوزی از دیگرهنرهای صنایع دستی ایران است ودر دوخت آن به قطعات ریز و درشت و رنگارنگ پارچه های مختلف به یکدیگر متصل می شوند. این قطعات از انواع پارچه های : ساده ، گلدار ، چهارخانه ، محرماتی ( راه راه ) و خالدار آماده می شود . نام چهل تکه نیز به خاطر استفاده از تکه های مختلف در تعداد زیاد بر روی این هنر دستی نهاده شده است ، تکه های پارچه عموما به شکل : مربع ؛ مثلث ؛ مستطیل های ریز و درشت و لوزی بریده شده و از پشت با کوک به یکدیگر متصل می شوند و سپس به وسیله ی دوخت های ریزبه هم متصل و محکم می گردند.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

در واقع جاذبه ی تکه دوزی یا خاتمی دوزی در حالت رنگارنگی آن است که در طرح ها با استفاده از قطعات گوناگون پارچه از رنگ های مختلف به وجود آمده اند .

گاهی ممکن است برای زیبایی بیشتر در بعضی قسمت ها مثلا روی بخیه دوزی ها را ابریشم دوزی کنند که البته این کار بیشتر در نمونه های قدیمی دیده شده است

روش های تکه دوزی :

روش ساده ، روش معرق ،  روش ضخیم دوزی و برشی  ، روش نمدی ، روش مرصعی

روش ساده تکه دوزی

در این روش ابتدا طرح مورد نظر را که اصولا هندسی و یا نگاره های دیگر است را روی کاغذ طرح انتقال داده  و سپس با استاده از براده ی گچ یا ذغال یا قالب قلمکار یا کاغذ گراف و یا کپی برروی زمینه نقش پردازی ، سپس پارچه های مورد نظر را طبق نقشه برش داده و برای این که کناره صافی به دست بیاید قسمت اضافی را که برای حاشیه گذاشته ایم با قیچی می بریم و آن را به داخل بر می گردانیم ، تکه ها را بر روی پارچه ی زمینه سنجاق می کنیم و در جا با بخیه لغزنده بسیار ریز آن را می دوزیم . اگر یک حاشیه ی تزیینی در لندره دوزی مورد نظر باشد می توان آن را با نخ همرنگ یا با رنگی متضاد بخیه زد و یا برای این کاراز بخیه ی شلاقی استفاده کرد و همین طور می توان بخیه ها ی سوراخ دگمه ای را نزدیک به هم و یا دور ازهم زد .

در این روش حتما توجه به هماهنگی رنگ ها امری الزامی است . ونیز می توانید از پارچه های نقش دارگل یا تصویرپرندگان و یا هر طرح مورد علاقه ی دیگرخود با یک سانتی متر زاپاس قیچی نمایید و آن ها را روی پارچه ی ساده تکه دوزی کنید و اگر خواستید تکه دوزی برجسته باشد باید از اسفنج دومیلی متری به صورت یک لا استفاده نموده و آن را بین پارچه ی اصلی و پارچه ی تکه دوزی قرار داده بعد دور طرح را کوک بگیرید و سپس روی آن دندان موشی بدوزید .

گاهی خاتمی دوزی به صورت نقش های برجسته جلوه می کند . برای این کار باید روی پارچه نقش پردازی کنید و زیر طرح را یک تکه آستری با کوک وصل نمایید سپس دور طرح را در فاصله ی ۶ میلی متری خط بکشید (در واقع طرح با رو خط شروع می شود) روی خطوط طرح را چرخ می کنیم بعد از پشت پارچه نخ ضخیم کاموا یا سوزن کاموادوزی از لای آن خطوط رد می کنیم ویا الگو را روی یک تکه لایی چسب می کشیم و دور  آن را برش می زنیم سپس الگو را روی پارچه ی اصلی قرار دهید و با یک سانتی متر زاپاس پارچه را می چسبانیم . بعد لبه درز را روی لایی چسب برگردانیده و با اطوی داغ می کشیم . گوشه ها را برش می زنیم که پارچه صاف و بدون چروک باشد آن وقت تکه های آماده را روی پارچه ی اصلی و روی طرح قرار داده از لا با نخ نامرئی می دوزیم .

به طور کلی همیشه تکه دوزی با گل دوزی تواما انجام می دهند ، و معمولا نخ گلدوزی را هم رنگ تکه های پارچه تهیه می نماییم . گاهی نیز برای اتصال تکه ها از دوخت ژور در این مورد نباید پارچه را کشید بلکه باید آن را بدون نخ کشی انجام داد . گاهی قیطان را در دور تا دور طرح گذارد ، با نخ هم رنگ روی آن ها را با فاصله های نزدیک بست می زنیم که وفتی اضافه پارچه چیده شد لبه ی آن ریش نشود اگر می خواهید از پارچه های فوتر استفاده کنیم لزومی ندارد که دور تکه های را تو بگذاریم چون پارچه ی فوتر ریش نمی شود و مانند ماهوت است . کافی است طرح ها را با فوتر بریده ، روی محل دلخواه قرار دهیم و سنجاق کنیم و دور طرح را دندان موشی یا قلاب دوری کنیم .

تکه دوزی روش معرق

در این روش هنرمند پس از طراحی و نقش پردازی روی زمینه ، کادرها ی معین روی زمینه را،از زمینه جدا و به اندازه های آن از رنگ دیگر زمینه بریده و جایگزین می نماید و یا دقت زیاد در ایجاد هماهنگی رنگ ها و محاسبه و برش روی بخیه ها را قیطان گذاری نموده و ضمن بست ، دوخت های تزیینی دیگری را برای جلوه بخشیدن خاص به دوخت به کار می برد . این روش مشکل را لندره دوزها کمتر به کار می بسنتد و بیشتر پارچه ی زمینه را ماهوت تشکیل می داد و تکه ها تماما هم جنس زمینه ولی به رنگ های مختلف بود . قیطان هایی که در این دوخت به کار می رود بیشتر قیطان های روکش دار و ملون است . در دوخت های نفیس معمولا قیطان ها را با گلابتون دوزی و ده یک دوزی همراه می سازند .

روش ضخیم دوزی و برشی

در این روش گاهی از ۵ یا ۶ لایه از پارچه با رنگ های متفاوت استفاده می شود . ابتدا طرح را روی زمینه پیاده نموده سپس با توجه به نقش زمینه قسمت هایی از لایه های رویی را می برند تا رنگ پارچه ی زیرین نمایان شود . در مورد طرحی که یک نقش اصلی در مرکز دارد باید لایه ها را پیش از شروع به دقت تنظیم کرد .

بعضی اوقات ممکن است مجبور شوید که یک یا دو یا سه لایه پارچه را ببریم تا به رنگ مورد نظر طرح برسیم . البته اگر قبلا با تنظیم دقیقی پارچه های رنگی را روی هم قرار داده باشید قاعدتا در هر نوبت بریدن بیش از یک لایه لازم نخواهد شد .

قطعات رنگارنگ را می توان فقط در زیر بعضی قسمت های طرح تنظیم کرد . برای تمرین این نوع دوخت ابندا سعی کنید فقط از سه لایه پارچه رنگی استفاده کنید و آن گاه در فضای باز زمینه دولایه کوچک به کار می گیریم به طورکلی مراحلی که در این دوخت بایستی مد نظر قرارگیرد به شرح زیر است :

پس از این که درباره رنگ ها و تنظیم آن ها تصمیم گرفتید پارچه ها را با هم در کناره هاو نیز در قطر کوک بزنید تا خوب آن ها را نگه دارد .

برای این که رنگ زیرین لایه اولی نمایان شود قسمتی از پارچه را مطابق طرح با قیچی ببرید .

کناره های پارچه را که باید برگردانیده شود درتمام منحنی ها و گوشه ها با قیچی بچینید و به اندازه ۳ میلی متر برگردانیده . با استفاده از نخی با رنگی که به پارچه می خورد کناره ها را با بخیه لغزنده به لایه ی زیرین بدوزید .

تکه های کوچک از رنگ دیگر را می توان در یک و یا دو لا یا بیشتر اضافه کرد و از همان تکنیک برش برای نمایان ساختن رنگ استفاده نمود .

روش نمدی ( فوتر )

تکه دوزی یا لندره دوزی با نمد را بسیار آسان می توان اجرا کرد . چون نمد هیچ وقت سابیده و ریش ریش نمی شود و نیازی به برگرداندن کناره ها ی آن نیست .

قطعات را فقط در جا سنجاق کرده وبا بخیه لغزنده به زمینه می دوزند . تکه دوزی نمد را هنگام دوختن می توان با چند قطره چسب نگه داشت .

جنس زمینه را باید از پارچه ای ضخیم انتخاب گردد تا با جنس نمد تناسب داشته باشد ، نخ یشمی الوان برای برودری با تکه دوزی مناسب بوده و می توان این دوخت را با دوخت های دیگر همراه نمود .

روش مرصعی

در این روش دوخت ، هنرمند تکه دوز ، پدیده ی خودش را باسنگ دوزی ، مروارید دوزی ، منجوق دوزی و زغره دوزی همراه می سازد که این چهل تکه دوزی را چهل تکه دوزی مرصعی می گویند .