۰۶
اسفند

نقش دوزی

در اینجا خلاصه ای از مطالب گرداوری شده توسط هلدینگ امیران در خصوص این هنر خاص در اختیار هنرمندان صنایع دستی قرار خواهد گرفت.

نقش دوزی یکی از صنایع دستی و رودوزی های سنتی ایران عزیزمان است . نقش در لغت ، به معنای نگار و تصویر است و نقش دوزی ، به معنای دوختن نقش روی پارچه با نخ های رنگین می باشد . نقش دوزی به دوختی اطلاق می شود که هنرمند با استفاده از نخ های ابریشمی یا پشمی نگاره های دلخواه خود را روی زمینه پارچه دوخته ، بشکلی که زمینه پارچه دیده نشود ( شبیه به کوبلن های امروزی ) دوخت ها مورب ، ساده و بر روی هم خوابیده هستند .

تاریخچه نقش دوزی

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

این صنایع دستی کم نظیر از زمان های پیشین در کشومان رایج بوده است ولی قدیمی ترین آثار به دست آمده مربوط به دوره سلجوقی می باشد و متاسفانه از دوره های قبل از سلجوقی هنوز آثاری به دست نیامده است در دوران مغول و تیموری این هنراز رواج نسبی برخوردار ، شایان ذکر است دوره ی اوج این دوخت زمان صفویه بوده است

از مواد مورد نیاز دراین دوخت می توان به : پارچه بافت ساده ، نخ های ابریشمی و پشمی ، سوزن در شماره های مختلف از نوع کوتاه و بلند اشاره نمود و نقش هایی که در این دوخت مورد استفاده قرارمی گیرد عبارتند از : گل و بوته ، گل و مرغ ، حیوانات ، بته جقه ای مختلف ، گل های پنج پروهشت پر، نقوش هندسی ایکاتی ، ترنجی و سرترنجی و نیم ترنجی ، تاجی ، افسری و گل های جناغی حاشیه ای است .

و رنگ های مورد استفاده در نقش دوزی عبارتند از: فیروزه ای ، کرم ، صورتی ، نیلی ، قرمز دانه ای ، سبز زنگاری ، قهوه ای ، آجری و … می باشد .

 

مراکزنقش دوزی

مرکز اصلی این رو دوزی سنتی در دوران گذشته یزد و اصفهان بوده است که رفته رفته درنقاط دیگرایران از قبیل : شیراز کاشان ، خراسان ، کرمان ، تبریز و ارومیه نیز شایع شد  .

کاربرد نقش دوزی

از این دوخت برای : تزیین لباس های زنانه ، پرده ، بقچه ، سوزنی ، سجاده ، شال کمری ، کمربند ، بند ساعت ، جلد قرآن ، سمبوسه ، مچ پیچ ، روکرسی ، رومیزی ، تابلو ، رو جلد ، کوسن و رومبلی استفاده می نمایند .

تکنیک اجرای نقش دوزی

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

ابتدا نقوش مورد نظر را روی کاغذ میکشند سپس با سوزن ، سوراخ سوراخ می کنیم .آنگاه به وسیله براده گچ یا ذغال نقش را روی پارچه ی بافت ساده پیاده می کنیم سپس مطابق نقش دوخت را با استفاده از سوزن و نخ دولای ابریشمی یا در بعضی موارد با نخ یک لای پشمی به صورت دوخت مورب شروع می نماییم نخست خطوط اصلی نقش را دوخته و پس از آن به متن دوزی می پردازیم . دردوخت نقش محرماتی کج ، عمل دوخت را از چپ به راست یا از راست به چپ می توان دوخت . دوخت ها همیشه به صورت مورب و ساده بایستی باشند . و نیز دربعضی ازدوخت های نقش ، وسط حاشیه ها و پرچم ها ی گل را با نخ گلابتون می دوزند ، نکته ی مهمی که درنقش دوزی لازم است مد نظر قرار گیرد انجام دوخت با دقت زیاد می باشد باید سعی شود که نخ های دوخت کاملا روی پارچه خوابیده و یک دست باشند .

پارچه ی زمینه این طرح دوخت بیشترپارچه هایی با بافت ساده به رنگ های کرم ، سفید و گاهی پرتقالی می باشد . از این نوع دوخت می توان در تمام موزه های جهان و ایران و به خصوص موزه هنرهای تزیینی تهران مشاهده کرد که به صورت های مختلف دوخته شده و به معرض نمایش درآمده است .

نقش پردازی روی پارچه

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

هنرمند سوزن دوز پس ازانتخاب طرح مورد نظررا روی پارچه به وسیله مداد ترسیم کرده و دوخت انجام میشود درمواردی نیز، دوزندگان به دلیل عدم آشنایی با طراحی یا الزام انتقال نقش مورد سفارش از طرف دیگران ، از طرح های چاپی یا طرح هایی که دیگران ترسیم کرده اند استفاده می کنند .

در چنین مواردی چنانچه قرارباشد طرح دراندازه ای بزرگتر یا کوچکترازاندازه ی اصلی مورد استفاده قرار گیرد ، لازم است ابتدا دوزنده نسبت به کوچک یا بزرگ کردن طرح اقدام نماید .

برای این کار شیوه های گوناگونی وجود دارد که متداول ترین آنها استفاده از روش شطرنجی کردن طرح است . به این معنا که ابتدا دورطرح اصلی یک مربع یا مستطیل رسم می شود به طوری که بر جوانب طرح محاط باشد . سپس آن را از طول و عرض به مربع های کوچک تری تقسیم و تعداد خانه ها ی آن را محاسبه کرده و بعد با توجه به اینکه کوچک کردن یا بزرگ کردن طرح مورد نظر باشد ، کاغذ دیگری انتخاب و روی آن مربع یا مستطیلی به اندازه ی نصف یا دو برابرآنچه دراطراف طرح اصلی رسم شده میکشند.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

در صورتی که پارچه ی انتخابی جهت دوخت ، پرزدار یا تیره باشد ابتدا طرح را روی کاغذ کالک که ابعاد آن کمی بزرگترازاندازه ی پارچه باشد ترسیم نموده بعد با سنجاق یا رولت خیاطی تمامی خطوط طرح روی کاغذ را با فواصل نزدیک به هم سوراخ می کنند و سپس طرح را روی پارچه گذاشته و مقداری پودرگچ ، یا هرنوع پودرسفید رنگ دیگری را که با تکاندن پارچه قابل پاک شدن باشد بر روی قسمت های سوراخ شده ی طرح  می ریزند تا پودر ازسوراخ ها عبور نموده وبرروی پارچه قرار بگیرد و درپایان صفحه ی طرح را به آرامی از روی پارچه برداشته و با استفاده از مداد سفید طرح کلی را برروی پارچه ترسیم می کنند .

بدیهی است در صورتی که پارچه ی انتخابی رنگ روشن داشته باشد برای انتقال طرح می بایستی پودر ذغال و مداد سیاه استفاده کرد .

روش دیگر، استفاده از پودر رنگین در کیسه های مخملی کوچک ( عروسکی ) می باشد که در حقیقت به جای پودر گچ و پودر ذغال به کار می رود