۰۴
اسفند

ساروج بری

از ابتکارات معماران ایرانی در دوران بسیار کهن است. برای ساختن آن نخست خاک رس  و آهک را به نسبت شش و چهار مخلوط می‌کنند و گلی سفت می‌سازند و دو روز آن را ورز می‌دهند. بعد، قسمتی از خاکستر کوره‌های حمام را با مقداری مواد الیافی لوئی (تخم و پرزهای نوعی نی است) به آن اضافه می‌کنند و مخلوط تازه را با چوبهایی به قطر ده سانتی متر می‌کوبند تا به خوبی باهم عجین شوند.

ساروج ازترکیب:

10 پیمانه گرد آهک شکفته شده

10 پیمانه خاکستر الک شده

1 پیمانه ماسه بادی

30 تا 50 کیلو گرم قاصدک،پشم شتر،…

آب به تناسب

ساروج به دو صورت استفاده می شود:

به صورت شفته : در سازه

-آب انبار: سخت ترین ساروج ساروج آب انبار است و حتما باید در آن به جای کاهگل قاصدک باشد زیرا باید خیلی لطیف باشد و چیزهای ظریف اجازه نمی دهند ساروج ترک بخورد.

-ساروجی که در آن از تخم مرغ استفاده شود خیلی ظریف است و در آینه کاری و برای مرمت تزئینات از آن استفاده می شود.

انواع ساروج:

1.ساروج دیمه :آهک7+خاکستر3+لوئی

بهترین خاکستر از چوب سپیدار و کبودار است . از خاکستر خن حمام هم استفاده می شده است.این نوع ساروج هم در اندود و هم در آژند استفاده می شود.در استفاده به عنوان اندود در دیوار مورد نظر آنقدر ماله می کشیدند تا عرق کند و سپس روی آن را با گونی می پوشاندند. مدت سه تا هفت روز این کار را انجام می دادند که باعث می شد سالیان دراز محفوظ باشد.

2.ساروج لوئینه:آهک+گچ+خاک رس+لوئی:لوئی برای یکپارچه و محکم کردن به کار می رود.

3.ساروج معمولی: آهک+گچ+خاک رس+ماسه

اهمیت ساروج:

در دروان گذشته، ساروج از اهمیت خاصی برخوردار بوده و جهت ساختن حوض، پل ، آب انبار،برکه گرمابه و بنای خانه وسد کاربرد داشته‌است.امروزه سیمان جای آن را گرفته است. ساروج یکی از مصالح قدیمی مصرف شده در ایران و بعضی کشورهای پیرامون ایران است که تاریخ دقیق شروع کاربرد آن را نمی‌توان حدس زد، ولی نمونه‌هایی ۷۰۰ ساله از ساروج هم‌اکنون در نقاط مختلف ایران یافت می‌شوند. از کشورهای دیگری که ردپایی از ساروج در آن یافت می‌شود، کشورعمان و همچنین کشور یمن است. در دانشگاه‌های کشور عمان، به ساروج به عنوان یک ملات نگریسته می‌شود.

 

حوضچه اى ساروج  پاراوخوگرد هرمزگان

آخرین باری که در ایران از ساروج استفاده شده حدود هشتاد سال قبل و در ابتدای دوره پهلوی بوده که از این تاریخ به بعد این ملات کلا به فراموشی سپرده شده و از صحنه ایران حذف گردیده‌است. (دلیل از بین رفتن ساروج سختی کار با آن بوده است) و فقط در کتب مصالح به آن اشاره شده‌است. در افغانستان هم اکنون از این ملات استفاده می شود. برای مثال در سال 1384 برای تعمیر و بازسازی باغ بابر در کابل هنگام ساخت حوضچه و آب نمای پلکانی از ساروج استفاده شده است.

برای این منظور بر محیط دایرهای به قطر 10 متر مربع چاله ای به پهنای نیم متر و عمق نیم متر کنده و داخل آن مصالح لازم شامل خاکستر، آهک، ماسه ریز،خاک سرخ و آب ریخته و سپس چرخ سنگی (مشابه لاستیک خودرو)که توسط دو نفر با طناب کشیده و داخل گودال نیم متری چرخانده می شد و یک نفر پس از عبور چرخ سنگی، مصالح کوبیده شده را با بیل زیر و رو می کرد تا دو باره چرخ سنگی از روی آن بگذرد و به این ترتیب مدت زیادی ملات ورز داده می شد. سپس ملات آماده در محل آن استفاده و روی آن گونی خیس می انداختند. استاد کاران افغان معتقد بودند این ملات از سیمان محکم تر است.

(ساروج به دلیل ترکیب پذیری با خاک رس بهتر از سیمان عمل می کند.)

 

آهک‏بری-ساروج‏بری،در هنر ساروج‏بری به غلط آهک‏بری‏ اصطلاح شده است.چرا که آهک بدون ترکیبات خاکستر-ماسه‏ بادی و گل نی و استفاده از رنگ‏های معدنی نمی‏تواند به تنهایی‏ در برجسته‏سازی جهت نقوش مورد استفاده باشد.زیرا بلافاصله‏ ترک‏هایی برداشته،خرد شده و فرو می‏ریزد.از این جهت این‏ عبارت در فرهنگ لغت معماری بایستی باید به نام ساروج‏بری اصلاح‏ گردد.