۰۴
اسفند

آهک بری

حكاكي نقوش برجسته بر سطحي از آهك را آهک بری گویند. از آهک بری های معروف ایران میتوان به قسمتي از تزئينات حمام خانه عامري ها در شهر كاشان و حمام ظهيري و خان در شهر سنندج اشاره کرد. استفاده از آهک به دوران ماقبل تاریخ باز میگردد و مصرف آن بسیار پرکاربرد بوده است.

هک فراورده ای است که پیش از تاریخ، توسط بشر شناخته شده بوده است. گفته میشود روش پختن آهک را یونانیان از ایرانیان ورومیان ازیونانیها آموختند. قدیمی‌ترین ملات آهکی در ایران پیدا شده است. زمان درازی است که ایرانیان شفته آهکی ،ساروج وملات آهک آبی را می شناسند. و با آنها ساختمان میسازند.آشوریها و بابلی‌ها بناهای خود را با گل و سنگ گچ و آجر و ملات گل یا قیر می ساختند مصریان با آنکه سنگ آهک فراوان داشتند ملات گچی مصرف می‌کردند اما در ساختن اهرام ثلاثه پس از ساختن قاعده اهرام ،بدنه آنها را با سنگهای آهک سفید و براق می پوشاندند. چینی‌ها هم پختن سنگ آهک را می‌دانستند و در ساختن برجهای دیوار چین که 200 سال پیش از میلاد ساخته شده ملات آهک مصرف کرده اند اما ملات های آهکی ایران خیلی  قدیمی تر است.

در زمان هخامنشیان در کف کاخهای هخامنشی در تخت جمشید و شوش آهک به کار رفته است این مطلب نشان می دهد که در زمان هخامنشیان کارشناسان ساختمانی ایرانی آهک پزی را می دانستند.

ازملات آهک در پی سازی،کرسی چینی ودیوارسازی در بناهای قدیمی استفاده شده است.

امروزه نیز آهک یکی از مصالح مفید و موثر در ساختمان است برخی سنگهای اهکی را در پوشش کف، ازاره،پله هاونماها به کار می برند وبرخی برای ملات پخته شده مصرف میشوند.

ابن خلدون  روش سازه چینه ای (طابیه ) را خاص مسلمانان دانسته است که خاک آمیخته با آهک را در فضایی بین دو تخته می ریزند و آن را با کوبه های مخصوصی که برای همین منظور آماده شده است می فشرند و در هم می کوبند تا خوب نرم شود و اجزای خاک با آهک مخلوط گردد. سپس بار دوم و سوم در آن خاک می ریزند تا وقتی که فضای خالی میان دو تخته بکلی پر شود. در نتیجه این روش ذرات خاک و آهک چنان به هم می آمیزند که گویی جسم واحدی تشکیل داده اند… هر بار تخته ها را در خط مستقیمی پیوسته به خط پیشین قرار می دهند تا آن که، کلیه قسمتهای دیوار چنان به هم می پیوندد و جوش می خورد که گویی از ماده ای یکپارچه ساخته شده است . دیوار چینه ای در غرب قلمرو مسلمانان در سده های پنجم و ششم بویژه در ساختمانهای نظامی بسیار رواج داشته است و به نظر می رسد که از اندلس وارد مغرب شده باشد.

آهک:

آهک یا اکسید کلسیم سفید رنگ است و از پختن سنگ آهک به دست می آید. هر چه درجه پختن آهک بیشتر باشد آهک پخته کند تر با آب ترکیب می شود.

در گرمای بیش از 1000 درجه آهک اندکی جمع می شود و سطح رویه اش کمی کاهش می یابد و با آب به کندی ترکیب می شود و شکفتن آن کند می گردد.

در گرمای 2580-2750 درجه آهک آب می شود . آهک بلوری به شکل مکعب بی رنگ با ته رنگ زرد است. آب به کندی از سطح آهک بلوری به درون آن نشست می کند . و اگر گرد بلوری آن را در آب بریزند پس از چند دقیقه با حالت انفجاری با آب ترکیب می شود.

انواع آهک

معمولا از سه نوع آهک در کارهای ساختمانی استفاده می‌شود.

آهک چرب یا پر قوه

این نوع آهک ، حدود چهار درصد ناخالصی دارد و مهمترین ویژگی آن این است که در تماس با آب به‌شدت شکفته می‌شود و حجم آن تا حدود 2.5 برابر مقدار اولیه‌اش افزایش می‌یابد. مخلوط آن با شن در تماس با گاز کربنیک به‌ سرعت خود را می‌گیرد و سفت می‌شود، (به مدت 15 روز در مجاورت هوا). از اینرو ، آهک چرب را آهک هوایی نیز می‌گویند.

آهک‌های کم قوه

این نوع آهک از سنگ آهک‌هایی که 5 تا 6 درصد آهک دارند، تولید می‌شود و ناخالصی‌های عمده آن را اکسید آهن(گل اخری) ،اکسید سیلیسیم(سیلیس) ،اکسید آلومینیوم (آلومین) تشکیل می‌دهد. از ویژگیهای این نوع آهک این است که به‌کندی شکفته می‌شود و ملات حاصل از مخلوط آن با شن ، به‌آرامی‌ در هوا سفت می‌شود.

آهک‌های آبی

این نوع آهک ، معمولا از سنگ آهک‌هایی که حدود 6 تا 22 درصد گل رس دارند، تهیه می‌شود. از ویژگیهای مهم این نوع آهک آن است که دور از هوا و حتی در زیر آب ، به آهستگی سفت می‌شود، در تماس با آب خیلی شکفته می‌شوند و با آب، خمیر کم‌چسب تولید می‌کند. بطور کلی ، می‌توان این نوع آهک‌ها را حد واسط بین آهک‌های هوایی و سیمان دانست.

مرحل تهیه آهک‌های آبی

برای تهیه این نوع آهک مراحل زیر به ترتیب انجام می‌گیرد.

1.تجزیه سنگ آهک

در این مرحله ، به روشی که برای تهیه آهک گفته شد، عمل می‌شود. با این تفاوت که سنگ آهک انتخاب شده است، باید مقدار قابل ملاحظه‌ای خاک رس همراه داشته باشد.

2.شکفته کردن

در این مرحله با دقت و مهارت کافی ، آن اندازه آب به آهک زنده اضافه می‌شود که فقط اکسید کلسیم هیدراته شود و سیلیکات‌ها و آلومینات کلسیم آب را جذب نکنند و به صورت بلورهای هیدراته در نیایند. برای این منظور اضافه کردن آب را باید در دمای 250 تا 400 درجه سانتی‌گراد انجام داد، زیرا در این دما ، سیلیکات‌ها ، آب جذب نمی‌کنند.

انواع ملات های آهکی:

گل آهک:

خاک رس + گرد سنگ آهک  که دارای رنگ کبود است . این نوع ملات در پوشش طاقهای بناهایی چون حمامها و آب انبارها استفاده می شود و در مناطق مرطوب در پوشش ها، ملات گل آهک به جای گچ و خاک استفاده می شود.گاه به جای استفاده از گل رس، آجر یا گل پخته را به صورت گرد در آورده و با گرد آهک مخلوط می کردند که به عنوان اندود در کف ها بسیار خوب عمل می کرد؛ در تخت جمشید از این اندود در کفسازیها استفاده شده است.

ماسه آهک

ماسه آهک بهترین ملات برای ساختن دیوارهای سنگی و آجری در بناهای آبی مثل آب انبارها و حمام هاست. در ساختن این ملات ابتدا ماسه شسته تمیزکه دانه بندی آن به اندازه عدس باشد را انتخاب می کردند بعد گرد آهک را به صورت خمیر در می آوردند.

به خمیر آهک به صورت تدریجی ماسه شسته اضافه می کردند بعد به خمیر به دست آمده مدت هفت روز صبح وشب آب می دادند .

این ملات به مراتب محکم تر از سیمان امروزی بود .

ماسه آهک برای دیوارهای مجاور آب ، دوال یا لب باغچه یا لب پشت بام کاربرد دارد. برای دوال، ماسه آهک خالص استفاده می کنند، برای دیوار چینی جهت چسبندگی بیشتر به این ملات کمی خاک رس اضافه می کنند .

در مناطق مرطوب مانند گیلان و مازندران برای دیوارها از ملات ماسه آهک استفاده می کردند.