۲۸
آذر

صحافی سنتی

در فرهنگ پیشین ایرانی و اسلامی ، صحافی بخشی از حرفه وَرّاقی بوده است. « وَرّاق » به کسی گفته می شد که نسخه ها را کتابت و تزئین و تجلید و وصالی می کرد و همچنین خود آن را می فروخت. اما در تمدن و فرهنگ سنتی ما صحافی و مجلد گری به حرفه و هنری گفته می شود که فرد ، کتاب بی جلد را تجلید ، کتاب معیوب را وصالی و مرمت و شیرازه دوزی و گاهی کاغذ کتابت را جدول کشی می کرد.

وراقی و صحافی همیشه حرفه ای محترم و در زمره مشاغل فرهنگی و هنری محسوب می شد تا آنجا که عده ای از بزرگان علم در سنین جوانی بدان اشتغال داشتند .

صحافی و جلدسازی در عصر صفویه به اوج رسید و هنرمندان اصفهانی در تکامل آن ابتکار و خلاقیت بی مانندی از خود نشان دادند بود. در دوره صفویه در سمرقند، بخارا، مشهد و اصفهان کاغذسازی رواج داشت و تا زمان قاجار نیز ادامه پیدا کرد ولی بعد از آن کاغذسازی دستی تنزل و کاغذسازی به شکل دیگری رونق یافت.

این هنر در دوره تیموریان و بخصوص در مکتب هرات پایه‌گذاری شده بود. انتخاب اصفهان به پایتختی و حمایتی که از هنرمندان به عمل آمد باعث شد قرآن‌های دست نوشته مجلل و فاخر به بهترین وضع و شیوه صحافی شود. نسخه‌های زیادی از شاهنامه، اشعار نظامی، جامی و آثار سایر سرایندگان نامدار و مشهور به دست جلدسازان و صحافان به شاهکارهائی از هنر تبدیل بشوند. در این زمان بود که آثار خطاطان بزرگ نستعلیق مانند سلطان علی مشهدی، میرعلی کاتب و دیگران جمع‌آوری شد و جلدسازان با استفاده از روش‌های ابداعی خویش آثاری بوجود آوردند که بسیاری از آنها امروز زینت بخش موزه‌های بزرگ جهان است.

هنرمندان بزرگ این فن در فنون صحافی و اقسام جلدسازی سوخت و روغنی و ساه و حاشیه‌سازی کتب این هنر را به جائی رساندند که بسیاری از آثار این دوران بر مکتب هرات برتری یافتند. در دوره صفویان هنرمندان این رشته از صنعت دستی در بیشتر صنایع ظریفه آن روزگار مهارت داشتند بطوری که در شرح حال اکثر قریب به اتفاق این هنرمندان می‌بینیم در خطاطی و نقاشی و تذهیب و مرکب سازی و میناکاری و کاغذسازی نیز سرآمد بودند. پس از دوره صفوی با انتقال پایتخت از اصفهان هنر صحافی نیز مانند دیگر هنرها در بوته فراموشی گرفتار شد. در دوران قاجار بار دیگر صحافان و جلدسازان به احیاء این هنر پرداختند. از بزرگان این هنر در دوران قاجاریه آقا محمدتقی صحاف اصفهانی است که علاوه بر صحافی و جلدسازی در طراحی و رسامی و طرح نقشه‌های قالی و کاشی کاری و معرق سازی با پوست و بسیاری از فنون دیگر در زمان خود بی نظیر بود.

برش ابتدایی

ترتیب : ترتیب کردن فرم های تا شده

ترتیب : جمع اوری و تنظیم فرم های چاپی در کنار یکدیگر به طوریکه کاز شماره 1 الی .. مرتب و سریال باشد .

لایی گذاری : بر حسب نوع سفارش و تعداد صفحات

لت گذاری : بر حسب نوع سفارش و تعداد صفحات

دوخت : بسته به نوع کتاب و روش صحافی ، تعداد صفحات و توانایی ابزاربرش

جلد گذاری : بسته به سفارش و نوع صحافی جلد نرم ، شومینز ، سخت

بسته بندی و تسمه کشی

ترتیب : ماشین های ترتیب  فرم چند خانه وظیفه سری کردن فرم ها  را پشت سر هم به عده دارند .

لت : یک برگ کاغذ شامل دو صفحه

در اين هنر، صحاف ابتدا کتاب را قارچ‌زدايي مي‌کند، سپس زير دستگاه پرس قرار مي‌دهد و آن‌گاه با استر بدرقه و نخ جزء به جزء کتاب را به هم مي‌دوزد و متصل مي‌کند.

صحاف پس از چسباندن آستري کاغذي به همراه صفحه اول و آخر کتاب، شيرازه را به لبه پشت مي‌چسباند.

پس از پايان اين مرحله صحافي، کار به جلد ساز سپرده مي‌شود.

در قديم عمليات چسباندن با سريش انجام مي‌شد اما امروزه چسب‌هاي متفاوتي جاي‌گزين اين ماده شده است.

هم‌اکنون در کتابخانه مجلس شوراي اسلامي، براي احياي کتب قديمي از روش سنتي صحافي استفاده مي‌شود.

وسایل صحافی سنتی :

–        قید  : وسیله ای شبیه گیره و پرس از جنس چوب ، کتاب ما بین ان قرار  می گیرد . جهت اعمال مورد نظر مثل : خراشیدن عطف

–        کارگاه : وسیله ای چوبی در صحافی نتی برای ته دوخت فرم ها با نخ

–        درفش : سوراخ کردن و جمع کردن گوشه  های  جلد چرمی

–        مشته  : وسیله ای برنجی برای گرد کردن عطف

–        اسکور یا اسکل : تا زدن

–        شفره : نوعی کاردک برای نازک کردن چرم

انواع روش های اتصال فرم :

منگنه یا دوخت مفتولی :

مفتول وسط « مجله »

مفتول کنار « جزوات »

دوخت یا ته دوخت  با نخ : به روش هی گوناگون انجام می گردد .

تئوری دوخت : عمل سوراخ شدن به وسیله سنبه ، نفوذ سوزن همراه با نخ در پایین مرغک نخ را گرفته به سمت قلاب هدایت می کند . ونخ توسط قلاب به سمت بالا کشیده  می شود . یعنی هم زمان سنبه سوراخ اول و  دوم را در سوراخ می کند . در سوراخ اولی نخ و سوزن وارد می شود و در سوراخ دوم قلاب نخ را به سمت بالا می کند .

هر قلاب از داخل  نخ قبلی رد شده و یک زنجیره ایجاد می کند .

چسب ( انواع چسب های گرم و سرد صحافی سنتی

برای نفوذ بهتر چسب عطف کتاب را اره می کنند به وسیله فرز یعنی فرم ها به صورت برگه های جدا از  هم در می ِآیند .

–        جهت صحافی ساده ته چسب  از چسب سرد استفاده می شود . یادداشت ، سر نسخه ، معمولا قندان می شوند.

–        در این روش اتصال بین اجزا یعنی چسب و فرم موجب ایجاد مقاومت در عطف می گردد .

–        در هنگام کار ا چسب بایستی ماعی باشد تا کل سطح عطف را  بپوشاند .

–        در مرحله خشک کردن یا سخت شدن در نهایت یک فیلم سخت یا جامد خواهیم داشت .

–        خصوصیات چسب : قدرت چسبندگی ، انعطاف چسبندگی ، انعطاف  پذیری ، تحمل فشار ، نفوذ پذیری و پایداری .

–        صحافی ته چسب : بایستی مقاومت کافی داشته باشد  تا از ورقه شدن و جدا شدن جلوگیری شود .

 

مزایای صحافی ته چسب :

–        اولا سادگی و امکان اتوماسیوم با سرعت بالا را داراست .

–        استفاده از این روش موجب صرفه جویی در وقت و هزینه

–        در مورد محصولات با عمر کم یا تیراژ  کم مقرون به صرفه است .

 

عوامل مختلفی تاثیر مستقیم بر مقاومت بلوک کتاب دارند از قبیل :

نحوه  فرز کاری  و  عمق آن ، نوع چسب ، نوع جلد ، نوع کاغذ و روش خشک کردن 3-4mm سمت چرخش فرز بر خلاف حرکت کاغذ است .

پاک کردن محل از براده کاغذ و برس زدن مناسب ، 2عدم رعایت مانع  از رسیدن خوب چسب به عطف می گردد و حایل بین انها می شود .

–        از فیلم  چسب حدود  0/5 mm  پس از خشک شدن 3/0 باقی می ماند . در چسب های پایه آب « چسب سرد » :

آب موجود  موجب نفوذ به دورن خلل و فرج کاغذ و تغییر ابعاد ان می گردد . در صورت زیاد  بودن ضخامت چسب ، موجب نفوذ به دورن ضخامت و مانع خوب باز و بسته شدن تاب می گردد .

 

قنداق کردن :

اصطلاحی در صحافی   برای رویه کردن دسته های کاغذ « نظیر فاکتور » یک برگ کااغذ ضخیم تر  روی دسته کاغذ چسبانده و تا چند سانتیمتر زیر کر ادامه می یابد . روش ترکیبی دوخت و چسب :

برای استجحکام بیشتر و ثابت « فیکس »  کردن نخ های دوخت و جلوگیری و رفع نواقص این دو روش به صورت ترکیبی استفاده می شود .

عموماً از چسب های گرم از جنس پلی پورتان استفاده می شود .

روش دیگر علاوه بر دوخت از منگنه های  نخی آب شونده بوسیله حرارت استفاده می وشد .

 

پانچ و صحافی فنری یا سیمی :

ابتدا فرم ها  توسط یک ماشین سوراخ کن مخصوص ، سوراخ شده به فاصله  mny  از لب کاغذ و سپس فنر های پلاستیکی یا سیمی درون انها قرار داده می شوند .

برش ، سه طرف بر ، آماده سازی  کتاب جهت جلد ذاری

 

جلد گذاری :

جلد با چسب عطف : در این روش فقط عطف چسب خورده و جلد فشار به ان چسبیده می شود .

جلد با چسب عطف و بغل :  برای استحکام  بیشتر علاوه بر  عطف مقداری از بغل نیز چسب می شود .

 

جلد ته چسب به علاوه آستر : علاوه بر چسب زدن عطف آخرین برگ های قرم های اول و اخر و یا آستر به جلد می چسبانند .

 

صحافی جلد سخت :

چهار صفحه آستر بدرقه به بلوک کتال متصل می شود .

برای جلد  لوکس می توان از پنج زدن لبه ها ، گرد  کردن لبه ها ، استفاده از میله در عطف ، چند تکه سای: پوشش از جنس ترمه ، پارچه ، مخمل ، چرم ، کتان ، تیمماج ، میشن ، چرم ساغر

 

کار های جلد :

–        محافظت از بلوک کتاب ، دوام کتاب

–        عمودی نگاه داشت کتاب در صحافی جلد سخت

–        زیبایی

–        بیش از 50 در صرد ا فروش کتاب وابسته به جلد ان می باشد .

 

علامت ترتیب :

برای کنترل و اطمینان از صحت و درستی فرم ها ، علامت هایی در قسمت عطف موناژ می شود  پس از ترتیب فرم ها  علامت های مذکور به شکل پیاپی در امت2داد هم « پله ای » دیده می شوند و در صورت وجود ایراد کاملاً مشهود  است .

آستر بدرقه : وظیفه  اتصال بلوک کتاب به جلد شامل 4 صفحه تا شده

یک صفحه به جلد می چسبد و از طرف عطف ، آستر بدرقه به بلوک کتاب

 

صحافی ( کتاب ؛ مجله  و بروشور

قبل و بعد  از صحافی مراحلی انجام می شود  که بسته به نوع سفارش و نوع امکانات صحافی متغیر است . بعضی از این مراحل برای  صحافی لازم ( ترتیب ، دوخت و برش ) و بعضی دیگر جنبه تکمیلی فرآیند تولید را دارند ( دسته کردن ، کارت چسبانی ، لایی گذاشتن ، بسته بندی شرینک و تسمه کشی ) در زیر مراحل لازم پیش از انواع اصلی صحافی آورده می شود .

 

جمع کردن ( ترتیب کردن و لا گذاری

اگر یک کار چاپی از چند فرم  جداگانه تشکیل شده باشد ، فرم ها آن را باید پس از تا شدن جمع اوری کرده و به شکل منظم ترتیب کرد تای یک کار چاپی  کامل شامل چند فرم تشکیل شود .

عملیاتی را که در بر گیرنده جمع اوری و تنظیم فرم های چاپی در کنار یکدیگر است ، ترتیب کردن گویند . برای صحافی ته چسب و ته دوخت ، فرم ها  به ترتیب  کنار یکدیگر قرار می گیرند اما چنانچه فرم های چاپی در داخل یکدیگر قرار گیرند معمولا برای صحافی مفتولی به کار خواهند رفت .

 

ته دوزی یا دوخت نخی

دخت فرم های کتاب با نخ ، معمولاً برای بالا بردن کیفیت صحافی کتاب و بعضی مجلات به کار می رود . ته دوزی فرم ها با نخ به صورت دسیت نیز ممکن ات ، اما اغلب این عمل با استفاده از ماشین نخ دوزی انجام می شود این عمل به گونه ا انجام می شود که ادامه بخیه های دوخت هر فرم برای  دوخت فرم دیگر استفاده  شده در نهایت  یک مجموعه به هم پیوسته از فرم ها را تشکیل می دهد . ماشین های دوخت نخی می تواند فرم های تا ضخامت 40 میلی متر را نخ دوزی کنند . طول بخیه های زده شده تا 25 میلی متر نیز می رسد .