۲۷
آذر

حکاکی روی استخوان

در اینجا خلاصه ی از مطالب گرداوری شده توسط (IHCGI)Iran handicrafts General Information در خصوص این هنر خاص در اختیار هنرمندان صنایع دستی قرار خواهد گرفت از زمان‌های بسیار دوردرساخت مجسمه ها و جواهرات از عاج و استخوان بهره گرفته میشد .آثار به جا مانده از عهد پارینه سنگی نشانگر علاقه‌ بسیارِ بشر به حکاکی تصویرحیوانات بر روی عاج ماموت‌ها است. تصاویر به جا مانده بر روی دیوار غارهای “وگل‌هرد Vogelherd‌” در نزدیکی اولم از شهرت فراوانی برخوردارند. مجسمه، طلسم و ابزارهایی در مصر باستان و بین‌النهرین یافت شده‌اند که متعلق به قرن سوم قبل از میلاد است .

تاریخچه ی عاج

یونانیان پیش از دیدن فیل با عاج آن آشنایی داشتند. حکاکی بر روی عاج در تاریخچه رومیان دارای قدمتی طولانی است .

استفاده از عاج در Christian Art به اوج خود رسید.

در قرون چهارده و پانزده به حکاکی بر روی عاج توجه خاصی شد. این نوع حکاکی در قرن ۱۷ به اوج شکوفایی خود رسید حتی برخی از سلاطین ، خود به این کار علاقه زیادی نشان میدادند و در نتیجه مجموعه‌های عظیمی تشکیل شد. کنت فرنز زو ارباخ( Franz Zu Erbach” (1833-1734″  مسئول اسکان جمعیت زیادی از حکاکان عاج در شهر “اودن والد Odenwald” واقع در ارباخ در نزدیکی “هی‌دلبرگ Heidelberg” بود. این شهر تا به امروز نیز مرکز هنر حکاکی بر روی عاج در کشور آلمان محسوب می شود و موزه‌ عاج آلمان هم در این شهر می باشد. در نزدیکی این مکان، در “میشلستات Michelstadt” مدرسه‌ آموزش حرفه‌ای حکاکی بر روی چوب و عاج وجود دارد که آموزش نسل آینده حکاکان در این مکان است .

در قرون نوزدهم و بیستم استفاده‌ ابزاری و سودجویانه از عاج صورت گرفت. تا جایی که در ساخت دسته‌های عصا، توپ‌های بیلیارد و کلیدهای پیانو از عاج استفاده می شد. در نتیجه فیل، در معرض انقراض قرار گرفت، به همین دلیل تجارت عاج در سال ۱۹۸۹ در سراسر جهان ممنوع و تنها استفاده از ذخیره‌های موجود مجاز اعلام شد .

ارزشمندترین عاج به فیل تعلق ندارد بلکه با بررسی های انجام توسط (IHCGI)Iran handicrafts General Information مربوط به عاج نهنگ دریایی قطب شمال Narwhal می باشد که در گذشته قیمت آن برابر با طلا بوده است. عاج گراز دریایی (پستاندار بزرگ دریایی که زیستگاه آن ناحیه‌ پیرامون قطب شمال است) نیز به اندازه‌ عاج نهنگ دریایی قطب شمال ارزشمند است به همین دلیل نسل این جانور نیز در معرض انقراض قرار گرفت. امروزه از بقایای ماموت‌ها که به مدت ۰۰۰, ۱۰ سال در لایه‌های منجمد سیبری حفظ شدند به عنوان جایگزین عاج فیل استفاده می شود..فرسایش موجب پدیدار شدن عاج‌ها بر روی سطح زمین شد. سپس، هر یک از عاج‌ها مورد بررسی و تحقیق قرار می گیرند و خرید و فروش می شوند .

عاج در کارگاه

مواد تشکیل دهنده عاج : ۵۹-۵۶ درصد فسفات کلسیم و مقدار اندکی آهک که با ماده‌ای زیستی (ارگانیک) شبیه به غضروف احاطه شده است. این ماده دارای آب نیز می باشد. طی فرایند خشک شدن، عاج حدود ۲۰ درصد از وزن خود را از دست می دهد. درجه سختی عاج در مقیاس “موس Mohs” برابر با ۷۵/ ۲ تا ۵۰/ ۳ می باشد.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

با از بین بردن تراشه و ناصافی های سطح ، فرایند کار بر روی عاج آغاز می شود که می بایستی با در نظر گرفتن بافت عاج صورت گیرد. این عمل نباید برخلاف جهت بافت انجام شود زیرا موجب شکستگی سطح می شود. همچنین عاج را نمی بایست بیش از حد حرارت داد. در صورتیکه سطح عاج به حالت تراشه‌دار درآید می توان آن را با جداسازی لایه‌ ضخیم‌تری از بین برد و به حالت صاف درآورد. از آنجاییکه عاج خاصیت رسانایی ضعیفی دارد، هنگام استفاده از ماشین‌آلات یا ابزارهای چرخشی و دوار می بایستی دقت لازم را به عمل آید ..

این عمل موجب تغییر رنگ به حالت زرد، به وجود آمدن بوی سوختگی و لکه‌هایی بر روی عاج می شود. بسته به اندازه‌ شی مورد نظر، عاج را با استفاده از انواع اره ، برش می دهند.

تیغه‌ اره به حالت صاف قرار داده می شود و شکل اصلی شی به کمک قلم درز تراشه‌گیر ایجاد می شود. همچنین هنگام حکاکی بر روی عاج در مقایسه با حکاکی چوب، تنها میتوان تراشه‌های کوچک را از بین برد. می توان مراحل مقدماتی را با وسیله‌ صفحه تراش بزرگ و ضخیم و سوهان انجام داد. شکل‌دهی ظریف‌تر با استفاده از مته‌های همراه با فشار آب، نظیر ابزارهای دندان‌پزشکان صورت می گیرد. برای یکدست و صاف شدن سطح کار ، شی مورد نظر را می سایند .

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

آنچه عاج را برای تراشکاری مناسب می سازد، ساختار متراکم و سختی به نسبت اندک آن است برای انعطاف‌پذیری بهتر عاج آن را در دمای 20 درجه میجوشانند .و به همین دلیل  هنگام کار با آن میبایستی با دقت بسیار زیاد صورت پذیرد. سنگ‌زنی عاج به وسیله‌ خمیری متشکل از پودر سنگ پا و آب انجام می شود. بسته به اندازه و نوع سطح، ابزارهایی نظیر پارچه‌های آستری، مسواک‌های پلاستیکی، ابزارهای مدل‌سازی پوشانده شده از آستر، نمد یا چرخ سنباده کهنه(که بیش از آن برای پرداخت فلزات مورد استفاده قرار می گرفته است) به کار می روند. برای آنکه بهترین نتیجه حاصل شود، هنگام پرداخت به طور متناوب از حرکات افقی و عمودی استفاده میشود.

بابک رفیعیان نژاد را به عنوان یکی از هنرمندان به نام و برجسته حکاکی روی استخوان ، بیشتر معرفی میکند (ihcgi.com)

از  مجموعه ای آثار ایشان کارهای تک بعد و کوچک، معرق و منبت؛ چند مجسمه غزال، یک تسبیح و چند انگشتر، همگی سفید رنگ و از جنس استخوان. حتی یک سوزن خیاطی به ظرافت سوزن های فلزی که نخ هم از توی آن رد شده و به راحتی می دوزد.