۲۹
آبان

سفالگری سنتی

در اینجا خلاصه ای از مطالب گرداوری شده توسط هلدینگ امیران در خصوص این هنر خاص در اختیار هنرمندان صنایع دستی قرار خواهد گرفت.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

سفال ، به محصولاتی گفته می شود که با استفاده از انواع خاک های رس ، کائولن و . . . و با روش های مختلف ( چرخ کاری ، لوله ای ، ورقه ای ، دستی ) گِل را فرم داده و سپس در کوره با حرارت حدود 800 تا 900 درجه سانتی گراد میپزند . مانند انواع کاسه ، کوزه ، گلدان و . . .  .سفال از قدیمی ترین دست ساخته های بشر است.

در ایران قدمت سفالینه‌ها به بیش از ۱۰٬۰۰۰ سال هم می‌رسد.

قدیمی‌ترین چرخ سفالگری و کوره پخت سفال در دنیا در شوش یافت شده‌است. همچنین قدیمی‌ترین ظروف سفالی منقوش مربوط به ایران است.

«در این محل (سیلک کاشان) ظروف سفالین قرمز رنگی نیز یافته اند که از لحاظ صنعت نسبت به ظروف پیش تا حدی کامل‌تر به نظر می‌آید و مشخص میکند که آنها را در کوره‌های ابتدایی ساختند. در هزاره چهارم پیش از میلاد مردم دشت‌نشین فلات ایران در کار زندگی پیشرفت بیشتری داشتند. در قریه سیلک نموداری از آن وجود دارد، ساکنین این محل ظروف سفالین ظریف تولید میکردند  و تصویر پرندگان و حیوانات وحشی را بر روی آن‌ها با رنگ سیاه منقوش می‌کردند و به تدریج این ظروف شفاف‌تر و شکل آن‌ها زیباتر شد، از این‌جا می‌توان حدس زد که مردم آن ناحیه جهت انجام این عمل به اختراع چرخ موفق شده بودن، چرخ آن‌ها تخته باریکی بوده است که بر زمین می‌گذاشته‌اند و آن را با دست می‌چرخاندند و به این ترتیب به ظروف خود شکل زیباتری می‌دادند. تاکنون شبیه این‌گونه ظروف در هیچ‌یک از کشورهای آن دوران به دست نیامده است. چنین می‌توان اندیشید که ایرانیان در این صنعت سرآمد اقوام دیگر بودنده اند – و شاید اختراع مزبور ویژه آن‌ها باشد. از ظروف سفالینی که در سیلک یافت شده تصاویر بز کوهی و اسب و خورشید و همچنین اشکال هندسی فراوان دیده می‌شود و از این اکتشافات نتیجه می‌گیریم که با وجود آنکه آهن و مفرغ در تهیه آلات و ادوات گوناگون به کار می‌رفته است صنایع کوزه‌گری و سفال‌سازی رونق خود را همچنان حفظ کرده است.»

قدیمی ترین ظرفی که در ایران یافت شده‌است، ظرفی سیاه و دودی که همانند قدیمی‌ترین ظروف سفالی است در جاهای دیگر پیدا شده‌است. نخستین ظرفهای سفالی که با روش تاریخ آن بدست آمده و متعلق به هزارهً چهارم پیش ازتولد مسیح است در میانرودان پیدا شده. کهن ترین سفالی که در ایران یافت شده متعلق به همان دوره‌ می باشد. این ظرف دست ساز نسبتاً ابتدایی به دنبال خود ظرفی سرخ با لکه‌های سیاه ناشی از پخت ناقص داشت. پیشرفت فنی در حرفه کوزه‌گری سبب بوجود آمدن سبک جدیدی شد، این سبک با تغییرات و وقفه‌هایی که داشت بیش از ۲۰۰۰ سال در بعضی از مناطق فلات ایران دوام کرد.

از اوایل هزاره پیش از میلاد ما شاهد ظرفهای سفالی ساخته شده در فلات مرکزی ایران در مناطق کوهستانی زاگرس بوده ایم. مانند تپه گیان و گودین تپه یا ظروف منقوش فارس و خوزستان در مناطق کوهستانی زاگرس دیده شده‌است. تنها دلیل این امر این بوده‌است که از آنجایی که زنان عمده‌ترین تولیدکنندگان سفال بوده‌اند با ازدواج به قبایل متعلق به همسران خود مهاجرت کرده و به این ترتیب تکنیک ساخت ظروف سفالی و تزیین آن را به مناطق دیگر انتقال داده اند .

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

سفال لعابدار سنتی

سفال سنتی لعابدار که به دو نوع لعاب خشک وزیر لعابی یا رو لعابی تقسیم میشود.

سفال لعاب خشک : به نوع سفالی گفته میشود که لعاب روی سطح آن با محلول ها حل نمیشود ,یعنی به صورت مایع در نمی آید .وقتی ظرف سفال هنوز نم دارد پودر لعاب را به صورت اسپری به سفال میپاشند .

رنگ و لعاب در واقع همان پوشش درخشان و شفاف موجود بر روی سفال است .که زیبایی و درخشندگی بی نظیر را به سفال می بخشد. استفاده از رنگ و لعاب در سفالگری علاوه بر ایجاد جذابیت و زیبایی، سبب افزایش استحکام و دوام سفال می گردد.

و دارای انواع مختلفی از جمله براق یا مات، شفاف یا کدر، صاف و یا حتی بافت دار می باشد.

نوع رنگ و لعاب بستگی به نوع فرمول آن و مواد تشکیل دهنده آن دارد ، به همین دلیل با ترکیب مواد تشکیل دهنده لعاب به میزان های متفاوت، می توانید رنگ و لعاب جدیدی را ابداع نمایید.

لعاب معمولا ماده چسبنده ای نیست، اما تماس آن با سفال سبب نفوذ آن در خاک رس می گردد و زمانی که در درجه حرارت معینی قرار می گیرد به خوبی بر روی سفال نهادینه می گردد .

لعاب در سفالگری

در قرن های اخیر برای تزیین سفال از رنگ و لعاب استفاده می شود. استفاده از رنگ و لعاب در کاشی نیز کاربرد بسیار داشته و  دارد.

رنگ و لعاب به کار رفته در سفالینه های معماری مدرن اغلب قرمز مایل به قهوه ای است؛ البته استفاده از آجر لعابدار نیز در معماری بسیار پرکاربرد می باشد .

لعاب در سفالگری دارای طیف وسیعی از رنگ ها است و تنوع رنگ های آن به دلیل مواد معدنی و ترکیبات معدنی موجود در آن بنظر میرسند .

بیشترین ترکیبات معدنی که از آن ها در ترکیب لعاب استفاده می شود شامل ( اکسید آهن ، اکسید کبالت ، اکسید کروم ، اکسید مس ، کربنات مس می باشد .

یکی دیگر از مواردی که در رنگ لعاب تأثیر گذار میگذارد ، اکسیژن است ، که اگر در کوره مقدار زیادی اکسیژن وجود داشته باشد سبب ایجاد تغییر در رنگ لعاب می گردد. برای مثال استفاده از کربنات مس در یک فضای اکسیداسیون ایجاد رنگ فیروزه ای می کند . این در حالی است که اگر اکسیژن موجود در جو کم باشد، لعاب حاصل به رنگ قرمز روشن ظاهر می شود .

از مهم ترین انواع لعاب ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

لعاب سرب که براق و شفاف می باشد و به دمای ۸۰۰ درجه سانتی گراد نیاز دارد و در سفالگری کاربرد زیادی دارد .

لعاب قلع یا همان لعاب سفید مات است  که برای اولین بار در ایران باستان و هم چنین در سفالگری اسلامی مورد استفاده بوده .

لعاب خاکستر، در شرق آسیا کاربرد دارد و از چوب یا گیاه زبان گنجشک که شامل پتاس و آهک می باشد، تهیه می شود .

لعاب فلدسپات نیز برای تزیین ظروف غذاخوری کاربرد  و در مناطق مختلف آسیا کاربرد دارد.

برای لعابکاری ظروف سفالی باید ابتدا ظرف ها را تحت حرارت و دمای معینی قرار داده، و به این ترتیب رنگ و لعاب بسیار زیبایی را بر روی سفال ایجاد کرد. اگر درجه حرارت بیش از حد بالا باشد لعابکاری صحیح انجام نخواهد شد و لعاب بیش از حد ذوب می گردد. به همین دلیل برای انجام صحیح مراحل لعابکاری باید آن را در محدوده دمایی مناسبی گذاشت .

تفاوت سفال زیر لعابی و رو لعابی در این است که در سفال زیر لعابی ,ابتدا طرح و نقش ایجاد شده و به کوره میرود و سپس لعلب میخورد ولی در سفال رو لعابی حجم اماده شده پس از شکل گیری ,حرارت مورد نظر را در کوره دیده و خنک شده و بعد لعاب میخورد و طرح و نقش روی ان ایجاد میشود و مجددا در کوره حرارت میبیند .

ایجاد طرح و نقش با استفاده از لعاب های رنگی بر روی سفال که بسته به اینکه رو یا زیر لعاب انجام شود  به نام های رو لعابی و زیر لعابی خوانده می شود.