۲۸
آبان

جلد سازی چرمی سنتی

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

اوج کمال وتوجه به جلدسازى و هنر زيبا ساختن کتاب در زمان شاه‌طهماسب صفوى بوده. روى جلد را به‌طريق زرکوب، طلا پوشش مى‌دادند و پشت جلد را معرق مى‌ساختند و با گل و بوته و درخت و باغ و صحرا و جانور و سيمرغ و اژدها و پرندگان و آهو هنرنمايى و رنگ‌آ‌ميزى مى‌کردند.

 

حتى کتيبه‌هاى آشورى بر روى لوح گلى نياز به پوشش حفاظتى داشت. اما قدمت جلد در شکل متداول امروزى به اوايل مسيحيت برمیگردد..

 

کار خطاط و تذهيب کار کتاب و قرآن با عمل صحافى و جلدسازى تکميل مى‌شود. در جلدسازى تزئين منحصر به جلد خارجى و لبهٔ آن نيست. بلکه قسمت داخلى آن نيز معمولاً نقاشى مى‌شود.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

پيشينهٔ جلدسازى سنتى

 

قديمى‌ترين جلد کتاب در دوره اسلامى متعلق به مصر است که متعلق به قرن دوم هجرى است. در دورهٔ سلجوقيان هنر تجليد همراه با تذهيب رونق گرفت و از کاغذ و مقوا در جلدسازى بهره میبردند ..

 

در دوره تيموريان نیزهنر تجليد رواج داشت و بهترين کارهاى صحافى و تجليد کتاب متعلق به اين دوره است. درهرات اين هنر بحد کمال رسيد. قسمت خارجى جلد معمولاً داراى تزئينات فشارى است و بخش‌هاى داخلي، طرح‌هاى بريده شده روى زمينه آبى قرار دارد و عناصر تزئينى به صورت ترنج و گل و گياه است و حيواناتى چون عنقاى چينى ديده مى‌شود. در آن دوره بجاى نقوش هندسي، مناظر طبيعى و حيوان و پرنده در نقش جلد با کمال دقت ترسيم مى‌شود. غير از هرات، مشهد، سمرقند، مرو، بلخ، نيشابور، شيراز و تبريز نيز از مراکز آموزش و رواج اين فن بوده‌اند.

 

در دوره صفوى اين شيوه ادامه يافت و براى نقش در تذهيب، از روش ضربى (فشاري) و براى آستر جلد و چرم جلد از کاغذ روغنى استفاده مى‌شد همچنین در اين دوره طلاکارى بيش از دوره تيمورى بکار مى‌رفت. در دوره صفوى از قالب‌هاى مسى و فولادى استفاده مى‌شد.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

در زمان شاه‌ طهماسب جلد لاکى معمول بود، که ابتدا روى مقوا يا چوب نازک يک لايه نازک لاک مى‌گرفتند. سپس لايه‌اى گچ که طرح تزئينى با آب و رنگ روى اين زمينه نقاشى مى‌شد و براى حفاظت نقاشي، روى آن را با چند ورقه لاک مى‌پوشاندند.

 

از جمله نقش‌هاى معروفى که در دورهٔ قاجاريه ديده مى‌شود. نقش گل و مرغ است. از ديگر روش‌هاى تجليد در دورهٔ قاجاريه، استفاده از مخمل و مخمل طلاکوب بوده است ..

 

براى تهيهٔ جلد در انواع مختلف روش‌هاى متنوعى وجود دارد:

 

۱. جلد ضربي: براى ساخت جلد ضربي، ابتدا روى زمينه چرم مى‌کشند، سپس با فلز منقوش روى چرم مى‌کوبند تا چرم حالت نقش برجسته بگيرد.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

۲. جلد سوخت: بعد از کشيدن چرم روى زمينه، فلزى که حاوى نقش دلخواه است، داغ مى‌کنند و با فشار بر چرم جلد، نقش برجسته بدست مى‌آيد.

 

۳. جلد لاکى: روى زمينهٔ مقوايي، يک لايه روغن شفاف زده، سپس با رنگ و روغن روى جلد را نقاشى کرده و نهايتاً روى آن لاک مى‌زنند. (روش پاپيه‌ماشه)

 

۴. جلد موجى: در اين نوع جلد، ترکيبى از قلع و سريشم را روى زمينه زده و بعد از خشک شدن روى آن را با سنگ صيقلى براق مى‌کنند.

(IHCGI)Iran handicrafts General Information

۵. جلد زرکوب: بعد از کشيدن چرم روى زمينه، طرح يا نوشتهٔ موردنظر را کليشه کرده و به‌وسيلهٔ آن طرح را با بکار بردن ورقه‌هاى طلا روى جلد پرس مى‌کنند